به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «پیام راسک»به نقل از عصر هامون، باد در سیستان فقط پدیده‌ای اقلیمی نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی سرزمینی است که مردمانش قرن‌ها پیش، نیروی طبیعت را به خدمت زندگی گرفتند. از چرخش سنگ‌های آس‌بادها برای آردکردن غلات تا دانش بومی «تنگ» برای مهار ماسه‌های روان، همه روایتگر هوش، خلاقیت و سازگاری مردمان این دیار با طبیعت سخت و پرقدرت سیستان است؛ میراثی که ریشه در تجربه نسل‌ها دارد و می‌تواند امروز نیز دریچه‌ای برای شناخت تاریخ فناوری، حفاظت از محیط‌زیست و معرفی ظرفیت‌های فرهنگی منطقه باشد.
آس‌بادهای سیستان، فراتر از سازه‌هایی تاریخی، نشانه‌ای از دانش مهندسی بومی و شناخت دقیق ویژگی‌های بادهای منطقه‌اند؛ آثاری که بررسی پیشینه، سازوکار و جایگاه آن‌ها در تاریخ فناوری جهان، می‌تواند ابعاد تازه‌ای از تمدن و توانمندی‌های مردمان این سرزمین را آشکار کند.
در همین راستا، خبرنگار ما برای بررسی پیشینه تاریخی آس‌بادهای سیستان، شواهد مکتوب و فنی، ظرفیت‌های احیای این میراث و همچنین دانش بومی تنگ در مدیریت ماسه‌های روان، با محمدهادی طهرانی‌مقدم، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی سیستان و بلوچستان به گفتگوی گفتگویی تفصیلی پرداخت.
آس‌بادهای سیستان چه تفاوتی با آسیاب‌های آبی، دستی و حیوانی دارند و چرا این تفکیک در بررسی قدمت تاریخی آن‌ها اهمیت دارد؟
برای شناخت دقیق آس‌بادها باید به شواهد موجود در منابع تاریخی توجه کرد؛ زیرا صرف استفاده از واژه آسیاب به معنای اشاره به آسیاب بادی نیست و باید مشخص شود که نیروی محرک سازه چه بوده است.
منابع تاریخی سده‌های نخست اسلامی اطلاعات ارزشمندی از شرایط اقلیمی این منطقه و شیوه بهره‌برداری مردم از نیروی باد ارائه می‌کنند؛ شواهدی که در کنار بررسی‌های فنی می‌توانند به شناخت بهتر پیشینه این فناوری کمک کنند.
قدیمی‌ترین اسناد مکتوب درباره آس‌بادهای سیستان به چه دوره‌ای بازمی‌گردند و گزارش‌هایی مانند «مروج‌الذهب» مسعودی چه اطلاعاتی درباره این فناوری ارائه می‌کنند؟
گزارش‌های تاریخی مسعودی از جمله شواهد مهم مکتوب درباره وزش بادهای شدید در سیستان و استفاده از این نیروی طبیعی برای به حرکت درآوردن آسیاب‌هاست.
در کنار مسعودی، آثاری همچون «مسالک و ممالک» اصطخری و «صورةالارض» ابن‌حوقل نیز در توصیف شرایط طبیعی سیستان و آسیاب‌هایی که با نیروی باد می‌چرخیدند، اهمیت دارند. بررسی تطبیقی این منابع می‌تواند به شناخت دقیق‌تر پیشینه و ویژگی‌های این فناوری کمک کند.
این اسناد چه جایگاهی برای ایران در تاریخ جهانی بهره‌برداری از انرژی باد ترسیم می‌کنند و چگونه می‌توان بر اساس آن‌ها از سهم فناوری ایرانی در تاریخ جهان سخن گفت؟
اهمیت این گزارش‌ها تنها به قدمت آس‌بادها محدود نمی‌شود؛ بلکه نشان می‌دهند بهره‌گیری از انرژی باد برای انجام فعالیت‌های ضروری زندگی، نمونه‌ای از شناخت محیط و طراحی فناوری متناسب با شرایط طبیعی بوده است.
تعیین جایگاه دقیق آس‌بادهای سیستان در مقایسه با نمونه‌های دیگر جهان، نیازمند بررسی مستندات تاریخی، شواهد فنی و مطالعات تخصصی است. معرفی این میراث باید بر پایه یافته‌های معتبر صورت گیرد تا سهم ایران در تاریخ فناوری به شکلی مستند و قابل اتکا برای مخاطبان جهانی تبیین شود.
آس‌بادهای سیستان چگونه با بادهای ۱۲۰روزه سازگار شده‌اند و چه ویژگی‌هایی در طراحی آن‌ها نشان‌دهنده دانش مهندسی سازندگان این سازه‌هاست؟
بادهای شدید و فصلی سیستان در طول تاریخ بر شیوه زندگی و فعالیت‌های اقتصادی مردم منطقه تأثیر گذاشته‌اند. بهره‌گیری از این ظرفیت برای آسیاب‌کردن غلات، نمونه‌ای از تبدیل یک پدیده طبیعی به نیرویی کاربردی بوده است.
بررسی ساختار آس‌بادها، نحوه هدایت جریان هوا، ارتباط میان اجزای ساختمانی و سازوکار انتقال نیرو، زمینه مناسبی برای مطالعه دانش مهندسی بومی فراهم می‌کند. این سازه‌ها نشان می‌دهند که تجربه عملی و شناخت محیطی چگونه در طراحی فناوری‌های متناسب با نیازهای اقتصادی و کشاورزی نقش داشته‌اند.
در کنار منابع مکتوب، چه شواهد باستان‌شناختی و آزمایشگاهی برای شناخت قدمت، مصالح و فناوری ساخت آس‌بادهای سیستان وجود دارد؟
بررسی بقایای آس‌بادها، سنگ‌های آسیاب، مصالح ساختمانی و شیوه ساخت این سازه‌ها می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره دانش فنی سازندگان و روند تحول این فناوری در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
در مطالعات تاریخی باید میان توصیف‌های مکتوب و شواهد باستان‌شناختی ارتباط برقرار کرد؛ چراکه نمی‌توان ویژگی‌های سازه‌های متأخر را بدون مدارک کافی به نمونه‌های نخستین تعمیم داد. بررسی‌های تخصصی و آزمایشگاهی نیز می‌توانند در شناخت ترکیب مصالح و روش‌های ساخت نقش مؤثری داشته باشند.
با توجه به خشکسالی، بیکاری و مهاجرت در سیستان، آیا امکان احیای آس‌بادها و استفاده دوباره از این فناوری برای کمک به معیشت مردم وجود دارد؟
اهمیت آس‌بادهای سیستان تنها در ارزش تاریخی و فرهنگی آن‌ها خلاصه نمی‌شود، بلکه بررسی امکان بهره‌گیری دوباره از دانش بومی مرتبط با باد می‌تواند زمینه‌ساز طرح‌های تازه‌ای در حوزه انرژی پاک و توسعه پایدار منطقه باشد.
باززنده‌سازی آس‌بادها علاوه بر حفاظت از میراث تاریخی، می‌تواند به‌عنوان زمینهای برای پژوهش، آموزش، گردشگری فرهنگی و بررسی راهکارهای نوین بهره‌برداری از انرژی باد مورد توجه قرار گیرد. البته استفاده کاربردی از این فناوری مستلزم مطالعات فنی و اقتصادی و ارزیابی هزینه‌ها، بازدهی و سازگاری آن با شرایط امروز است.
آیا می‌توان از الگوهای مهندسی آس‌بادهای سنتی برای پمپاژ آب، تأمین انرژی مکانیکی یا فعالیت کارگاه‌های کوچک محلی استفاده کرد؟
برای بررسی چنین کاربردهایی باید ظرفیت‌های فنی این فناوری به‌صورت دقیق ارزیابی شود. شناخت میزان انرژی قابل استحصال از باد، هزینه ساخت و نگهداری و تناسب فناوری با نیازهای امروز، از جمله موضوعاتی است که می‌تواند در مطالعات کاربردی مورد توجه قرار گیرد.
پیوند میان میراث تاریخی و نیازهای کنونی جامعه زمانی به نتیجه مطلوب می‌رسد که حفاظت از اصالت سازه‌ها با پژوهش‌های کاربردی و برنامه‌ریزی برای بهره‌مندی مردم از ظرفیت‌های اقتصادی منطقه همراه باشد.
دانش بومی «تنگ» در سیستان چگونه شکل گرفته و مردم منطقه با استفاده از شاخه‌های گز و گیاهان بومی، چه روش‌هایی برای مهار ماسه‌های روان به کار می‌گرفته‌اند؟
شناخت باد و شیوه‌های مقابله با پیامدهای آن، در این منطقه تنها به آس‌بادها محدود نبوده است؛ بلکه مردم سیستان در گذر زمان روش‌هایی بومی برای کاهش آثار حرکت ماسه‌ها و حفاظت از زمینهای کشاورزی و سکونتگاه‌ها توسعه داده‌اند.
تنگ، روشی بومی برای مدیریت ماسه‌های روان است که در آن از سرشاخه‌های درختچه گز یا گیاهان مورد استفاده محلی، از جمله کرته، به‌صورت عمودی یا مورب در مسیر حرکت باد بهره گرفته می‌شود. این سازه‌ها با تأثیرگذاری بر جریان باد و به‌دام‌انداختن یا هدایت ماسه‌ها، به کاهش ورود آن‌ها به برخی اراضی کشاورزی و مناطق مسکونی کمک می‌کنند.
ثبت ملی دانش بومی تنگ چه اهمیتی در حفاظت از تجربه‌های نسل‌های گذشته دارد و چگونه می‌توان این دانش را در برنامه‌های مدیریت محیطی امروز به کار گرفت؟
ثبت و مستندسازی این‌گونه میراث‌ها می‌تواند زمینه معرفی شیوه‌های سنتی سازگاری با محیط و بررسی ظرفیت آن‌ها برای استفاده در برنامه‌های مدیریت سرزمین را فراهم کند.
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده درباره این میراث، عنوان «تنگ؛ دانش بومی تاب‌آوری اقلیمی در همزیستی با باد و مدیریت ماسه‌های روان در دشت سیستان» در ۲۴ بهمن ۱۴۰۲ با شماره ۲۹۹۷ در فهرست ملی میراث فرهنگی ناملموس به ثبت رسیده است.
این دانش بومی بر شناخت تجربی جهت وزش باد، رفتار ماسه‌های روان و ویژگی‌های محیطی دشت سیستان استوار است و می‌تواند در کنار روش‌های علمی و فناوری‌های جدید، موضوع پژوهش‌های کاربردی قرار گیرد.
اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی سیستان‌وبلوچستان چه برنامه‌هایی برای حفاظت، مرمت و معرفی آس‌بادها و دیگر جلوه‌های دانش بومی منطقه به مخاطبان جهانی دارد؟
شناسایی منابع تاریخی، بررسی ویژگی‌های معماری و فنی سازه‌ها و تطبیق روایت‌های مکتوب با شواهد میدانی می‌تواند به تکمیل شناخت ما از این میراث ارزشمند کمک کند.
معرفی آس‌بادهای سیستان در چارچوب تاریخ فناوری ایران، افزون بر پاسداشت دانش و تجربه نسل‌های گذشته، ظرفیت مناسبی برای تقویت هویت تاریخی منطقه و توسعه گردشگری فرهنگی فراهم می‌کند. تحقق این هدف به پژوهش مستند، حفاظت اصولی و معرفی صحیح این میراث وابسته است.
اگر بخواهیم آس‌بادهای سیستان را فراتر از یک اثر تاریخی و به‌عنوان نمادی از دانش و خلاقیت ایرانیان معرفی کنیم، مهم‌ترین پیام این میراث برای نسل امروز چیست؟
آس‌بادها بخشی از حافظه تاریخی و دانش بومی منطقه هستند و ثبت، مستندسازی، حفاظت و معرفی علمی آن‌ها می‌تواند در تقویت هویت تاریخی و افزایش شناخت عمومی از توانمندی‌های نسل‌های گذشته نقش داشته باشد.
آس‌بادهای سیستان و دانش بومی تنگ، دو نمونه از تجربه تاریخی مردم این منطقه در شناخت و مدیریت باد هستند؛ یکی با هدف بهره‌برداری از انرژی آن و دیگری برای کاهش پیامدهای حرکت ماسه‌های روان. این میراث‌ها روایتگر پیوند انسان، طبیعت و فناوری‌اند و معرفی علمی آن‌ها می‌تواند ضمن پاسداشت گذشته، زمینه شناخت بهتر ظرفیت‌های فرهنگی و محیطی سیستان برای آینده را فراهم کند.
انتهای خبر/
